Fizjologia jajeczkowania

Jajeczkowanie dokonuje się w ciągu około 15 minut, a chociażby uwolnionych zostało więcej niż jedno jajeczko, jak to bywa w ciąży bliźniaczej, owulacje mnogie odbywają się w bardzo bliskim sąsiedztwie czasowym. Innymi słowy, jajeczkowanie jest tym jedynym wydarzeniem w rozwoju cyklu miesiączkowego, które dokonuje się w bardzo precyzyjnie określonych ramach czasowych. Mechanizm owulacyjny wytwarza dwa hormony jajnikowe: estradiol i progesteron. Jajeczko zawarte jest wewnątrz pęcherzyka jajnikowego i dojrzewa w miarę jak pęcherzyk przechodzi przez szybko po sobie następujące szczeble rozwojowe. W ciągu tej prędkiej fazy wzrostowej pęcherzyk wytwarza w coraz większych ilościach estradiol. Ów estradiol pobudza gruczoły szyjki macicy do sączenia szczególnego rodzaju śluzu („śluzu dni płodności”), który jest nieodzowny dla przeprowadzenia plemników przez szyjkę i dotarcia do komórki jajowej. Estradiol pobudza również rozrost błony śluzowej macicy, wyściełającej trzon macicy,(„faza proliferacji”).

Po pęknięciu pęcherzyka i uwolnieniu jajeczka, tak progesteron jak i estradiol są wydzielane przez ciałko żółte, w które przekształca się pęknięty pęcherzyk. Prędki wzrost wydzielania progesteronu działa silnie przeciwstawnie do efektu estrogenów na szyjkę macicy i nabłonek pochwy. W ten sposób powoduje on zmianę progesteronową (PC) w zachowaniu objawu śluzu, jakie następuje blisko owulacji i określa dzień Szczytu objawu śluzu (ostatni dzień śluzu odznaczającego się cechami charakterystycznymi płodności poprzedzającymi ową zmianę). Progesteron działa również na błonę śluzową macicy rozrośniętą wskutek estrogenów, przygotowując ją do implantacji zapłodnionego jajeczka („faza wydzielnicza”), W przypadku gdy nie doszło do poczęcia, wydzielanie estradiolu i progesteronu osiąga maksimum w około 7 dni po jajeczkowaniu, po czym ono spada. Pociąga to za sobą złuszczanie się błony śluzowej macicy, występującego pod postacią krwawienia miesiączkowego w 11-16 dni po jajeczkowaniu.

Cykliczne zmiany w czynności jajników są kontrolowane przez wydzielanie dwóch hormonów wytwarzanych w gruczole przysadki mózgowej w mózgu, mianowicie przez hormon pobudzający pęcherzyki (FSH) oraz hormon luteinizujący (LH). Wydzielanie tych dwóch hormonów podlega z kolei kontroli obszaru mózgu zwanego podwzgórzem. Podwzgórze działa na podobieństwo komputera, analizując sygnały nerwowe docierające z innych obszarów mózgu, łącznie z tymi jakie powstają wskutek emocji i czynników środowiska, takich jak stresy i sposób  wyżywienia. Tutaj zostają również analizowane sygnały hormonalne (estradiol i progesteron), wytwarzane przez jajniki i inne gruczoły dokrewne, przenoszone w strumieniu krwi. Całościowa suma tych skutków decyduje o jakości wykonywanych czynności jajników.

Ryc.1. Stosunek wydarzeń hormonalnych cyklu rozrodczego kobiety do zapisu za pomocą znaczków. W przed-owulacyjnej fazie niepłodności w rozwoju cyklu przeciętnej długości zaobserwuje kobieta suchość (kolor zielony) albo też wydzielinę nie podlegającą żadnej zmianie (kolor żółty). W przypadku przedłużającej się przed-owulacyjnej fazy może występować w różnym stosunku czasowym jeden czy drugi model niepłodności. Może wystąpić ER, tj. wzrost estrogenowy. PC, zmiana progesteronowa. I wreszcie X (na znaczku), tj. Dzień Szczytu objawu śluzu.

Cykl owulacyjny rozwija się w ramach dobrze uporządkowanej serii wydarzeń (zob. Ryc.1). W ciągu późniejszej części poprzedniego cyklu, wysoki wyrzut estradiolu i progesteronu wytwarzanych przez ciałko żółte, działając poprzez przysadkę mózgową, prowadzi do zniesienia wytwarzania FSH i LH ze strony gruczołu przysadki mózgowej. Zanikające wydzielanie estradiolu i progesteronu pod koniec cyklu usuwa wspomnianą blokadę i stężenie FSH zaczyna ponownie wzrastać. Pęcherzyki jajników mają swe stężenie progowe, wymagane do wydzielania FSH, poniżej którego wszystko pozostaje w stanie uśpienia. Początkowo stężenie FSH, po dotarciu do pęcherzyków, zostaje zaniżone do stężenia poniżej owego progowego. Z chwilą jednak gdy ta blokada zostaje usunięta, stężenie FSH wzrasta i osiąga próg dla kilku najbardziej wrażliwych pęcherzyków, które są najlepiej ukrwione. Pęcherzyki te przystępują do fazy szybkiego wzrostu. Pozostałe pęcherzyki, których poziom progowy nie został przekroczony, pozostają w stadium uśpienia. Taki jest właściwy mechanizm zachowania pęcherzyków, tak żeby pierwotne zasoby nagromadzone w chwili narodzenia przetrwały na cały czas życia rozrodczego danego człowieka. Chodzi o fazę odzyskiwania ponownych sił cyklu owulacyjnego. Z chwilą, gdy któryś pęcherzyk przystąpi do szybkiego wzrostu, istnieją dla niego tylko dwa wyjścia. Bądź zdąża on do swego ostatecznego przeznaczenia, tj. jajeczkowania i potencjalnego przekazania życia nowemu indywiduum, bądź też nie sprosta w wyścigu do owulacji i obumiera w procesie atrezji (zarośnięcia). Nie ma już powrotu do pierwotnego środowiska pęcherzyków.

Potrzeba paru dni, zanim wzrastające pęcherzyki przystąpią do wydzielania dostatecznej ilości estradiolu do strumienia krwi, która zasygnalizuje na poziomie podwzgórza i przysadki mózgowej, że ich stężenie progowe dla FSH zostało już osiągnięte. Istnieje również stężenie pośrednie wydzielanego FSH. Musi ono zostać przekroczone, żeby pęcherzyk został ostatecznie popchnięty w kierunku swej pełnej odpowiedzi owulacyjnej. Z kolei nie może dojść do przekroczenia maksymalnego stężenia, gdyż w przeciwnym wypadku wpływałoby to na pobudzenie zbyt wielu pęcherzyków do rozwoju, wskutek czego doszłoby do jajeczkowań mnogich. Stężenie maksymalne jest tylko o 20-30% wyższe od poziomu początkowego progowego. Stąd też konieczne jest sprzężenie zwrotne poprzez estrogeny, wytwarzane w rozwijających się pęcherzykach.

Selekcja pęcherzyka, który winien dojść do jajeczkowania, odbywa się według następującego postępowania. Gdy następuje rozwój pęcherzyka, wzrasta zawartość jego komórek ziarninowych. Wydzielają one szybko wzrastające ilości estradiolu. Jednocześnie ulega zmniejszeniu ich zapotrzebowanie na FSH dla podtrzymania tego szybkiego wzrostu, czyli stężenie progowe dla FSH zmniejsza się. W ten sposób najbardziej rozwinięty pęcherzyk osiąga prędko pozycję uprzywilejowaną w tym znaczeniu, że staje się głównym pęcherzykiem wytwarzającym estradiol. Tym samym zaniża on stężenie FSH wytwarzane przez przysadkę mózgową do poziomu wystarczającego dla własnego prędkiego wzrostu, jednakże stężenie to doprowadza zarazem do zaniżenia tegoż wydzielania poniżej poziomu progowy u mniej rozwiniętych innych pęcherzyków, tak iż przestają one wzrastać i zarastają (obumierają). Jedynie w przypadku, gdy dwa lub więcej pęcherzyków osiągają dokładnie taki sam poziom rozwojowy w wyścigu do jajeczkowania, dochodzi do owulacji mnogich. Spadek stężenia FSH spowodowany wzrostem wyrzutu estradiolu,  wyzwala również mechanizm w ramach samego dominującego pęcherzyka, uzdalniając go do przyjęcia drugiej gonadotropiny przysadki, mianowicie LH, podczas gdy pozostałe pęcherzyki nie osiągają takiego stadium rozwojowego.

Wysokie stężenie estradiolu aktywuje również mechanizm pozytywnego sprzężenia zwrotnego w podwzgórzu. Prowadzi to mianowicie do masywnego wyrzutu LH z podwzgórza. Ów wzrost LH jest mechanizmem spustowym, który inicjuje proces owulacyjny oraz pęknięcie pęcherzyka (jajeczkowanie-owulacja), które następuje w przybliżeniu w około 36 godzin od rozpoczęcia tego wzrostu, względnie w 17 godzin od chwili dojścia do jego szczytowego wydzielania. Wytwarzanie estradiolu przez jajniki osiąga swój szczyt (przed-owulacyjny szczyt estrogenów) w przybliżeniu w 36 godzin przed jajeczkowaniem, po czym obniża się, w miarę jak rozwija się mechanizm owulacji. To obniżenie estrogenów staje się ważnym wyznacznikiem, gdyż sygnalizuje koniec fazy szybkiego wzrastania tego pęcherzyka – niezależnie od tego, czy dojdzie on do jajeczkowania, czy też zarośnie. Wzrost stężenia LH powoduje pewną luteinizację pęcherzyka, zanim jeszcze dojdzie do jego pęknięcia. To zaś wiedzie do zainicjonowania wydzielania progesteronu. Innymi słowy, gdy kobieta monitoruje u siebie wyrzut estrogenów i progesteronu, dostrzega znamienny wzrost wydzielania estrogenów, który dochodzi do szczyt, po czym się obniża. W tej sytuacji zdaje sobie sprawę, że owulacja odbędzie się w ciągu 24 godzin po rozpoznaniu dnia tego spadku, otrzymując tym samym informację, że jest to najpłodniejszy dzień jej cyklu. Jeśli aktualnie odbywa się owulacja, tzn. nastąpił już wzrost LH, który wyzwolił proces owulacji, zauważy również tego dnia spadku – nieznaczny wzrost wyrzutu progesteronu.

Aktualnie utrzymujący się poziom stężenia progesteronu, towarzyszący chwili owulacji, da się określić  z niezbyt dużą różnicą. Dotyczy to większości kobiet. Jest to, wobec stwierdzonego spadku estrogenów, bardzo dokładny wyznacznik dla określenia czasu oczekiwanego jajeczkowania. Z kolei jednak, jeśliby taki spadek miał sygnalizować zakończenie fazy szybkiego wzrostu określonego pęcherzyka, który jednak nie dojdzie do owulacji, nie będzie można zaobserwować żadnego wzrostu progesteronu (będzie to cykl anowulacyjny), albo też pojawi się jedynie bardzo nieznaczny wzrost, który nie rozwija się dalej (będzie to zluteinizowany nie pęknięty pęcherzyk). Po jajeczkowaniu przekształca się pęknięty pęcherzyk w ciałko żółte. Z tą chwilą rozpoczyna się szybko wzrastające wydzielanie progesteronu (w przybliżeniu podwójna ilość na dobę), wraz z drugim wzrostem – w wyrzucie estradiolu. Wzrost stężenia progesteronu pociąga za sobą zmianę progesteronową w śluzie szyjki macicy, dzięki czemu można obliczyć dzień Szczytu objawu śluzu. Spadek stężenia progesteronu pod koniec cyklu wiedzie do wystąpienia krwawienia, tzn. do miesiączki. Pod koniec cyklu spada również wydzielanie estradiolu, lecz ten spadek nie odgrywa już tak doniosłej roli w wyzwoleniu krwawienia, aniżeli spadek wydzielania progesteronu. Krwawienie następuje zawsze po po-owulacyjnym wzroście i spadku wydzielania progesteronu. Przeciwnie zaś, w przypadku braku wydzielania progesteronu – podobny wzrost i spadek wydzielania estradiolu, jak to się zdarza w czynności jajników anowulacyjnych, może – ale nie musi nastąpić doprowadzić do wystąpienia krwawienia.

powrót do góry

nastepna