1. Krwawienie z pochwy

Każda kobieta dowiaduje się, że trzeba prowadzić dokumentację występujących u siebie krwawień. Użycie tej metody do śledzenia czynności jajników towarzyszy rodzinie ludzkiej od samego początku. Pierwsze wystąpienie krwawienia z pochwy oznacza się mianem menarche, a ustanie krwawień nazwą menopauza. Na zaistniałą ciążę wskazuje fakt, że nieoczekiwanie dochodzi do zatrzymania się regularnej miesiączki. Krwawienie fizjologiczne jest wyrazem złuszczania błony śluzowej jamy macicy (endometrium) po jej pobudzeniu przez hormony: estrogeny i progesteron, wydzielane przez jajniki w ramach ich zwyczajnej czynności. Do miesiączki dochodzi zazwyczaj wskutek wycofania wydzielania estrogenów i progesteronu pod koniec cyklu owulacyjnego. Takie krwawienie nazywa się miesiączką, menstruacją. Krwawienie może wystąpić również wskutek samego oddziaływania estrogenów wydzielanych przez pęcherzyk jajnika, który nie doszedł do jajeczkowania. Takie krwawienie określa się jako anowulacyjne.

Krwawienie jest końcowym etapem czynności jajników. Przez nie zyskuje się jednak bardzo niewiele informacji na temat wydarzeń w jajnikach, które je poprzedziły. Występuje one zresztą przy zróżnicowanych stężeniach ustępujących hormonów. W cyklu owulacyjnym można obliczyć czas owulacji jako występujący od 11-16 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki. Kobiety, których cykle miesiączkowe występują w dość regularnych odstępach czasu, mogą w ten sposób przewidzieć datę jajeczkowania w oparciu o jego obliczenie. Takie obliczanie jest podstawą dla obliczeń metody rytmu, stosowanej w najwcześniejszych okresie pojawienia się metod NPR. Jednakże nie ma kobiety, u której miesiączkowanie wstępowałoby regularnie w tym samym terminie przez całe jej życie rozrodcze. Toteż nawet u najbardziej regularnie miesiączkujących kobiet zdarzają się nietrudno błędne obliczenia, zwłaszcza w sytuacji stresu, w okresie karmienia piersią oraz w czasie zbliżania się do menopauzy.

2. Śluz szyjki macicy a jego stosunek do wydzielin z pochwy

Estrogeny wydzielane przez jajniki w okresie aktywności jajnikowej sprawiają, że szyjka macicy przystępuje do wytwarzania śluzu. Estrogeny powodują również rozrost i złuszczanie komórek nabłonka błony śluzowej pochwy. Ich odpowiedź zależy od stopnia czynności jajników oraz stężenia wytwarzanych estrogenów. Wspomniane dwa umiejscowienia są bardziej wrażliwe na czynność estrogenów, aniżeli błona śluzowa jamy macicy. Zmiany te można zaobserwować nawet wówczas, gdy czynność jajników oraz stężenia wytwarzanych estrogenów są niedostateczne i nie wystarczają do spowodowania krwawienia, jak to się dzieje w okresie poprzedzającym menarche (pierwszą miesiączkę). To zaś jest źródłem wydzielin z pochwy, które służą do rozpoznawania okresów płodności i niepłodności we wszystkich współczesnych metodach NPR, w tym także MOB. Z tym że MOB czyni to w jedyny, sobie właściwy sposób.

Gdy kobieta znajduje się w pozycji stojącej, jak to się dzieje przy spełnianiu normalnych codziennych zajęć, wydzielina z pochwy sączy się i rozprzestrzenia po obszarze sromu. Kobieta odczuwa ją jako dające o sobie znać odczucie bądź „sucho”, bądź „lepko”, czy też rozwija się ono w kierunku „ślisko”. Kobieta jest sobie stale świadoma tych odczuć, nawet gdy o tym zjawisku nie myśli świadomie, ani go nie bada. Jeśli zrozumie ich znaczenie, wkracza na trop czynności jajników, która tkwi u ich podłoża, zdając sobie tym samym sprawę, jaki jest stan jej płodności w ciągu dnia. Natomiast gdy kobieta leży lub śpi, wydzieliny nie przechodzą dalej. Innymi słowy potrzeba nieco czasu, żeby kobieta pozostawała w pozycji stojącej, i wtedy dopiero staje się zdolna ocenić pojawiające się odczucia. W przypadku gdy nie zaznacza się żadna aktywność jajników i nie ma wydzielania estrogenów, nie ma też zwykle żadnej wydzieliny, a kobieta odczuwa utrzymujące się „sucho”. Odczucie to trwa przez cały okres nie zaznaczającej się aktywności jajników (jest to podstawowy model niepłodności dni „suchych”, tzn. PMN występującego w postaci dni „suchych”).

W innym przypadku może kobieta zauważać w tym czasie nieznaczną wydzielinę,  w której jednak nie zaznacza się żadna zmiana. Ten PMN wiąże się z nieznaczną ilością śluzu odrywającego się z czopu, który tkwi w szyjce macicy. W przypadku zaznaczającej się nieznacznej czynności jajników (pęcherzyków jajnika), która jednak nie rozwija się dalej, mamy do czynienia z nieznacznym i stałym stężeniem estrogenów. Powoduje to wydzielinę, która pochodzi głównie z komórek nabłonka pochwy (jest to przypadek „PMN występującego w postaci śluzu”). Bardziej zaawansowana aktywność jajników, która jednak nie rozwija się dalej, wyraża się w wyższych stałych stężeniach wydzielanych estrogenów. Prowadzi to do nieznacznego, ale stałego wydzielania śluzu ze strony szyjki macicy. Ta trzecia odmiana PMN występuje zwykle tylko w okresie karmienia piersią oraz gdy kobieta wkracza w wiek menopauzy. Tak więc te trzy odmiany PMN są wynikiem zróżnicowanych stężeń wytwarzania estrogenów. Istotną cechą pozostaje tu fakt, że wydzielanie estrogenów pozostaje przez jakiś okres czasu na jednym i tym samym poziomie. Zmiana-przejście od jednego poziomu stężenia do drugiego daje znać o sobie poprzez zmianę jednej wydzieliny w kierunku innej, przy czym jednak zmiana ta (odchylenie), podobnie jak ta nowa wydzielina – nie rozwija się dalej („nie zmierza do czegoś”). Tym samym różni się znamiennie od zmian w stężeniach estrogenów oraz w wydzielinach, jakie pojawiają się w ciągu rozwoju śluzu wiodącego do jajeczkowania. Przez dni utrzymującego się PMN, gdy dany PMN uległ stabilizacji, należy stosować dla układania współżycia Wskazania na Dni Przed-owulacyjne.

Zanim dojdzie do jajeczkowania, musi któryś z pęcherzyków jajnika, zawierający komórkę jajową, rozpocząć i ukończyć szybką fazę wzrostową. Wyraża się to znamiennymi zmianami w wydzielinach z pochwy. Wyrzut estrogenów wzrasta od pewnego poziomu zasadniczego, odpowiadającego minimalnej czynności pęcherzykowej lub w ogóle żadnej, po czym wzrasta on poprzez fazę szybkiego rozwoju o wartość wyższą w przybliżeniu 1.5 razy na dzień. Trwa to 5-6 dni. W wyniku tego następuje bezpośrednia zmiana-odchylenie od dotychczasowego PMN (jest to „ER”: wzrost estrogenów), wskutek czego dokonują się prędko po sobie następujące zmiany w występującym śluzie. Znaczy to, że jakakolwiek zmiana-odchylenie od PMN może zwiastować początek innego PMN, związanego z inną fazą niepłodności, albo też – co częściej się zdarza – może ona oznaczać początek fazy odtąd prędkiego wzrostu pęcherzyka, związanego z fazą płodności w rozwoju cyklu i niebawem oczekiwanego jajeczkowania. Stąd też w tym czasie wymagany jest okres „Przeczekaj i obserwuj co będzie dalej”, żeby móc rozróżnić, o którą z tych dwóch możliwości chodzi.

Gdy któryś pęcherzyk rozwija się w kierunku jajeczkowania, wzrastające stężenie estrogenów wywołuje poważne zmiany w śluzie szyjki macicy, o których już była mowa (śluz z cechami charakterystycznymi dni płodności). Ważną cechą tego śluzu jest zaznaczająca się w nim z dnia na dzień zmiana w kierunku cech świadczących coraz bardziej o możliwości poczęcia – w miarę wzrastającego wyrzutu estrogenów z rozwijającego się pęcherzyka. Jego końcową cechą jest wywoływane przez niego odczucie śliskości (poślizgu). Ten właśnie progresywnie rozwijający się objaw śluzu charakteryzuje fazę płodności w rozwoju cyklu. Jeśli małżonkowie zamierzają odłożenie poczęcia, uchwycenie zmiany-odchylenia od dotychczasowego PMN (tj. ER = zmiana wskutek estrogenów) stwarza wystarczająco dużo czasu na przypadek nawet najdłuższego czasu zdolności zapłodniającej plemników, zanim pojawi się komórka jajowa w chwili jajeczkowania, gotowa do zapłodnienia.

Wzrost wydzielania LH, który inicjuje jajeczkowanie rozwiniętego pęcherzyka, powoduje także wydzielanie drugiego hormonu jajnikowego: progesteronu, który będzie wytwarzany przez pęcherzyk. Wydzielanie to jest znikome, ale z początku wystarczające, po czym gwałtownie wzrasta po odbytej owulacji. Wspomniany progesteron ostro odwraca oddziaływanie estrogenów na szyjkę macicy oraz nabłonek pochwy. Sprawia on, że wydzieliny te szybko tracą cechy charakterystyczne płodności. Zmianę tę, spowodowaną przez progesteron („zmiana progesteronu”, lub: PC), kobieta łatwo rozpoznaje. Objaw ten odgrywa doniosłą rolę, ponieważ staje się ostatecznym świadectwem odbytego jajeczkowania i wiąże się czasowo ściśle z jajeczkowaniem. Dysponując tą informacją, można z poczuciem pewności przewidzieć losy pozostałej części cykluMOB używa określenia Dnia Szczytu na oznaczenie dnia szczytowej możliwości poczęcia i określa go jako ostatni dzień śluzu z cechami charakterystycznymi płodności (śliskości), poprzedzający zmianę spowodowaną progesteronem (PC). Dzień Szczytu nie musi być dniem maksymalnego wydzielania śluzu. Dość często zdarza się, że kobieta zauważa z rana odczucie śliskości, podczas gdy w ciągu dnia zauważa PC (zmianę związaną z progesteronem). W takim wypadku Szczyt objawu śluzu oraz PC (zmiana spowodowana progesteronem) przypada na ten sam dzień. Jajeczkowanie odbywa się bądź w dniu Szczytu objawu śluzu, albo też w dniu PC (zmiany spowodowanej progesteronem), albo niekiedy, rzadko, następnego dnia. Innymi słowo PC (zmiana spowodowana progesteronem) określa czas owulacji z dokładności ą 24 godz. Reguła MOB dla obliczenia końca okresu płodności (możliwości poczęcia) od dnia Szczytu objawu śluzu do wkroczenia w po-owulacyjną fazę niepłodności (Reguła Szczytu) uwzględnia w pełni zakres tego czasu, łącznie z odcinkiem możliwości zapłodniającej komórki jajowej. Gdy faza niepłodności po-owulacyjnej została już osiągnięta, żaden akt współżycia nie jest już w stanie zainicjować ciążę. Toteż w przypadku zamiaru odłożenia poczęcia, wszystkie te dni są wolne do współżycia, aż do wystąpienia następnej miesiączki.

Innymi słowy, faza płodności w rozwoju cyklu („okno możliwości poczęcia”) rozpoznaje się z początku poprzez pierwszą zmianę w wydzielinie: od PMN (zmiana ER: zmiana spowodowana estrogenami). Obecnie rozwijają się kolejno cechy charakterystyczne dni płodności, w miarę jak wzrasta stężenie estrogenów. Owulację można rozpoznać dzięki zmianie spowodowanej progesteronem (PC), i od tego momentu oblicza się czas końca okresu płodności. Litery występujące w słowie „prompt day” [ang.: ‘dzień ponaglający’ = skrót mnemotechniczny]: progesterone rise, ovulation, mucus past, today [= wzrost progesteronu, owulacja i zanik śluzu, dzisiaj] streszczają wydarzenia zachodzące w dniu PC [zmiany spowodowanej progesteronem].. MOB dodaje 3 dni po dniu Szczytu objawu śluzu, żeby uzyskać 100% pewność, iż dni niepłodności po-owulacyjnej rzeczywiście się zaczęły.

Niezależnie od rozpoznawania aktywności jajników, tkwiącej u podstaw owych przemian, oraz niezależnie od określenia czasu jajeczkowania, śluz szyjki macicy z cechami płodności spełnia sam w sobie ważne zadanie w zakresie płodności. Jest on bowiem koniecznym czynnikiem, podtrzymującym zdolność zapłodniającą plemników oraz ich przechodzenie od pochwy poprzez szyjkę do jajowodów. W miarę jak zbliża się menopauza, starzejąca się szyjka macicy może zatracać zdolność odpowiadania na estrogeny. Kobieta nie będzie wówczas obserwowała żadnego śluzu, chociażby nawet owulacja się odbywała. Kobiety takie są niepłodne. Oczywiście, w takiej sytuacji wymagana jest jednak staranna obserwacja. Może się bowiem zdarzyć, że kobieta zbagatelizuje pojawiającą się na krótko jakąś wydzielinę śluzową, która będzie wyrazem krótkotrwałego okresu możliwości poczęcia. Nierzadkim powodem niepłodności kobiety poddającej się badaniu, jest nieobecność śluzu, lub jego zbyt skąpe wydzielanie w czasie poprzedzającym jajeczkowanie. Trzeba też pamiętać, że jednym z doniosłych skutków działania tabletki hormonalnej – poprzez zawarty w niej progestogen, jest wstrzymanie wytwarzania śluzu szyjki macicy.

powrót do góry

nastepna