|
|
Hormony przysadki mózgowej i jajników w cyklu płciowym kobiety
J.B. Brown D.Sc. Ph.D., Emerytowany Profesor
Położnictwa i Ginekologii, Uniwersytet Melbourne, Australia |
|
Format PDF
|

|
Jajeczkowanie (owulacja), czyli uwolnienie jajeczka z
jajnika, jest wydarzeniem w cyklu płodnym o znaczeniu podstawowym. Odbywa
się ono w cyklu tylko raz, chociażby wówczas uwolnionych zostało więcej
niż jedna komórek jajowych.
Mechanizm owulacyjny wyzwala również
wytwarzanie dwóch hormonów jajnikowych: estradiolu i progesteronu.
Estradiol powstaje jedynie w rozwijającym się przed owulacją pęcherzyku.
Stymuluje on gruczoły szyjki macicy
do sączenia specyficznego śluzu
(„śluzu wskazującego na możność poczęcia”). Obecność tego śluzu warunkuje
wędrówkę plemników przez szyjkę i ich dotarcie do komórki jajowej. Ponadto
zaś estradiol pobudza rozrost błony śluzowej
, wyściełającej jamę macicy.
Z chwilą gdy jajeczkowanie już się odbyło, pęknięty pęcherzyk
przekształca się w ciałko żółte, które wytwarza zarówno progesteron,
jak i estradiol. Progesteron powoduje nagłą zmianę w śluzie, jaka zaznacza
się bezpośrednio po jajeczkowaniu i pozwala określić Szczyt objawu śluzu.
Poza tym progesteron przygotowuje błonę śluzową macicy, rozrośniętą
wskutek działania estrogenów, do zagnieżdżenia zapłodnionej komórki
jajowej.
W przypadku gdy nie doszło do poczęcia, wytwarzanie estradiolu i
progesteronu zaczyna się obniżać w około 7 dni po owulacji. Pociąga to za
sobą złuszczanie się błony śluzowej macicy, które ujawni się w postaci
krwawienia miesiączkowego w 11-16 dni po owulacji.
Metoda Owulacji Billingsa opiera się na zmianach wytwarzanego śluzu szyjkowego, które
kobieta zauważa w ramach samoobserwacji. Metoda wykorzystuje je dla
rozpoznawania wydarzeń leżących u podłoża cyklu owulacyjnego. |
powrót do góry
| Cykliczne przemiany czynności jajników podlegają
kontroli dwóch hormonów, wydzielanych przez przysadkę mózgową: hormonu stymulującego pęcherzyki jajników (follicle-stimulating hormone: FSH) oraz hormonu luteinizującego (luteinizing hormone: LH). Wytwarzanie zaś tych hormonów kontrolowane jest przez
obszar mózgu
zwany podwzgórzem (hypothalamus). Podwzgórze działa na
podobieństwo komputera. Analizuje bodźce nerwowe docierające tu z innych
obszarów mózgu. Liczą się też bodźce spowodowane stanami emocjonalnymi
oraz takie czynniki środowiska, jak ciemność czy światło. Podwzgórze
analizuje także bodźce hormonalne powstałe w jajnikach i innych gruczołach
wydzielania wewnętrznego, przekazywane drogą krążącej krwi.
Cykl jajnikowy rozwija się w logicznie
uporządkowanej serii wydarzeń. Zaznaczający się w drugiej części
poprzedniego cyklu wysoki wyrzut estradiolu i progesteronu, działa poprzez
podwzgórze blokująco na wytwarzanie FSH oraz LH w przysadce mózgowej.
Zanikające w ciałku żółtym wytwarzanie estradiolu i progesteronu pod
koniec cyklu usuwa tę blokadę, tak iż stężenie FSH ponownie wzrasta.
Istnieje pewne progowe stężenie FSH dla pęcherzyków jajnikowych. Dopóki
ono nie zostanie osiągnięte, nie zaznaczy się żadna stymulacja. Początkowo
utrzymują się wartości FSH poniżej wspomnianego progu. Wzrastają one
jednak stopniowo i w końcu go przekraczają. Z tą chwilą pewna grupa
pęcherzyków zostaje pobudzona do aktywnego wzrostu. Musi jednak upłynąć
szereg dni owego wzrastania, żeby pęcherzyki przystąpiły do wytwarzania
estradiolu. Zostaje on wydzielany do krążcej krwi.
Tą drogą dociera
estradiol do podwzgórza sygnalizując, że stężenie progowe FSH zostało już
osiągnięte. Istnieje z kolei pośrednie stężenie wytwarzanego FSH. Gdy ono
zostaje przekroczone, jeden z pęcherzyków otrzymuje wreszcie zdecydowaną
stymulację do pełnej odpowiedzi owulacyjnej. Istnieje jednak także
stężenie maksymalne, które nie powinno być przekroczone, gdyż w przeciwnym
wypadku pobudzonych zostaje zbyt wiele pęcherzyków i dochodzi do owulacji
mnogich. Wspomniany poziom maksymalny mieści się w granicach tylko 20%
powyżej stężenia progowego. Stąd też nieodzowna jest precyzyjna kontrola
zwrotna wytwarzanego FSH. Zapewniają ją jako sprzężenie zwrotne estrogeny
powstające w pęcherzykach jajnikowych.
Od momentu, gdy dominujący pęcherzyk niejako
pędem zdąża do owulacji, wytwarza on estradiol w szybko wzrastających
ilościach. Ów estradiol stymuluje wytwarzanie śluzu szyjkowego,
jednocześnie sprowadzając wytwarzanie FSH do stężenia poniżej wartości
progowej.
Staje się to czynnikiem znoszącym podtrzymujące działanie FSH na
pomniejsze pęcherzyki jajników, które również podążały w wyścigu do
jajeczkowania. Spadek FSH uruchamia z kolei mechanizm dojrzewania
dominującego pęcherzyka. Dzięki temu staje się on zdolny przyjąć drugą
gonadotropinę przysadki mózgowej: LH. Wysokie stężenie estradiolu
uaktywnia również pozytywne sprzężenie zwrotne w podwzgórzu, wskutek czego
przysadka mózgowa uwalnia masywny wyrzut hormonu LH. Pojawienie się LH w
masywnej ilości staje się mechanizmem spustowym, który zapoczątkowuje
pęknięcie pęcherzyka, tzn. powoduje jajeczkowanie-owulację. Dzieje się to
w przybliżeniu w 37 godzin od rozpoczęcia wyrzutu LH, względnie w 17
godzin po szczycie jego występowania.
W ramach tego odcinka czasowego
przed owulacją spada gwałtownie wytwarzanie estradiolu z jajnika. Po
owulacji pęknięty pęcherzyk przekształca się w ciałko żółte. Od tego
momentu wzrasta szybko produkcja drugiego hormonu jajnikowego:
progesteronu, wytwarzanego wraz z estradiolem. Wspomniany progesteron
powoduje nagłą zmianę cech charakterystycznych śluzu szyjki, których
wyrazem staje się Szczyt objawu śluzu. Z kolei zaś spadek progesteronu pod
koniec cyklu powoduje wystąpienia krwawienia, tzn. miesiączkę. |
powrót do góry
powrót do góry
| Wszystkie wyżej przedstawione mechanizmy wymagają
odpowiedniego przedziału czasu. Jest on praktycznie stały w kolejnych
cyklach danej kobiety. Mimo to, wzrost w wytwarzaniu FSH aż do stężenia
progowego i pośredniego może ulec przedłużeniu. W cyklu normalnym 28
dniowym, stężenie progowe zostaje osiągnięte w przybliżeniu w ciągu 5 dni.
Jednakże u kobiet, których cykle są bardzo długie, osiągnięcie stężenia
progowego może nie następować nawet przez wiele miesięcy. Próg ten zostaje
przekroczony dopiero w ok. 23 dni przed następną miesiączką. Dopóki zaś
nie zostanie osiągnięte stężenie progowe, nie będzie też rozwoju żadnego
pęcherzyka w jajnikach. Estradiol jest wtedy wydzielany jedynie w bardzo
skąpej ilości i nie będzie wydzielania śluzu. Kobieta zauważa w tym czasie
następujący po sobie ciąg dni „suchych”.
Jeśli kobieta nie wkroczyła jeszcze w wiek przejściowy,
ewentulanie jeśli nie występuje u niej stały brak miesiączek
(amenorrhoea), wartości FSH w końcu wzrosną, dążąc do przekroczenia
stężenia progowego. Tym samym rozpoczyna się rozwój pęcherzyka w jajniku.
W cyklu normalnym utrzymuje się wzrost wydzielania FSH powyżej stężenia
progowego bez przerwy, tak iż w ciągu paru dni zostaje przekroczone
stężenie pośrednie. Pęcherzyk dominujący otrzymuje wówczas wystarczająco
silną stymulację, by dojść do jajeczkowania. Odcinek czasu od
przekroczenia stężenia progowego do owulacją wynosi od 7-10 dni. Zdarza
się jednak, że wzrost stężenia FSH ulegnie zahamowaniu, zanim przekroczy
ono stężenie pośrednie.
Pęcherzyki jajnikowe pozostają wtedy w stanie
ciągłej stymulacji. Ilości wydzielanego estradiolu stabilizują się na
poziomie niższym od szczytu przed-owulacyjnego. Ilość owego estradiolu
jest jednak wystarczająca, by pobudzić wydzielanie z szyjki śluzu, którego
cechy przemawiają w większym stopniu za możliwością poczęcia i pozostają
wciąż takie same. Sytuacja taka utrzymuje się do momentu, gdy dominujący
pęcherzyk zostanie pobudzony do owulacji dzięki wyższemu stężeniu
estradiolu. Wspomniany estradiol stymuluje też rozrost błony śluzowej
macicy, w wyniku czego może dojść w tym czasie do estrogenowego
krwawienia przełamującego. Taki jest z zasady powód wystąpienia krwawienia
międzymiesiączkowego, względnie plamienia.
Względnie też mechanizm sprzężenia zwrotnego doprowadza do wzrostu
stężeń FSH powyżej poziomu pośredniego, tak iż wkrótce, w ciągu 7 dni,
dochodzi do jajeczkowania. Zapis naprzemiennych dni „suchych” względnie
dni z łatkami śluzu na przestrzeni dni przed-owulacyjnych w
przedłużających się cyklach jest właśnie notowaniem faktu, czy
stężenie FSH utrzymuje się w danym wypadku poniżej, czy też powyżej
wartości progowej oraz czy w jajnikach pojawiły się – czy nie, pęcherzyki
produkujące estradiol.
Z chwilą gdy dominujący pęcherzyk dozna
zdecydowanego impulsu do owulacji, dalszy ciąg wydarzeń toczy się już w
ustalonym następstwie czasowym. Faza omawianego pobudzenia trwa 3 dni.
Czas pomiędzy szczytowym wytwarzaniem estradiolu a owulacją zajmuje
półtora dnia. Natomiast odcinek czasu od jajeczkowania do wystąpienia
miesiączki wynosi 11-16 dni. W przypadku gdyby ten ostatni odcinek czasu
uległ skróceniu do poniżej 11 dni, oznaczałoby to, że cykl jest niepłodny.
Przeciwnie zaś, w przypadku wydłużenia tych dni należałoby przyjąć, że
nastąpiło poczęcie. Najwięcej objawów wydzielanego śluzu o cechach
wskazujących na możliwość poczęcia obserwuje kobieta w dniu szczytowego
wydzielania estradiolu. Następuje on przed Szczytem objawu śluzu i
samym jajeczkowaniem. Szybko następująca zmiana, jaka zaznacza się po
Szczycie objawu śluzu, dokonuje się w bardzo bliskim sąsiedztwie czasowym
z dniem jajeczkowania. Zmiana ta jest wyrazem wzrostu w wytwarzaniu
progesteronu w tym czasie. W oparciu o te wydarzenia można z bardzo dużym
prawdopodobieństwem przewidzieć wystąpienie następnej miesiączki, o ile
nie doszło do poczęcia. |
|
|